{"id":2681,"date":"2025-08-01T23:40:49","date_gmt":"2025-08-01T19:40:49","guid":{"rendered":"https:\/\/zirve.info.az\/?p=2681"},"modified":"2025-08-02T02:16:12","modified_gmt":"2025-08-01T22:16:12","slug":"professor-xeyrulla-memmedov-90","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zirve.info.az\/?p=2681","title":{"rendered":"Professor XEYRULLA M\u018fMM\u018fDOV &#8211; 90 &#8211;"},"content":{"rendered":"<div><span style=\"color: #3366ff;\"><span style=\"color: #3366ff;\"><b>M<span style=\"color: #3366ff;\">AAR\u0130F V\u018f ELM F\u018fDA\u0130S\u0130<\/span><br \/>\n<\/b><\/span><\/span><span style=\"color: #3366ff;\"><strong>Sovetl\u0259r d\u00f6n\u0259mind\u0259 \u0259d\u0259biyyat tarixini oldu\u011fu kimi t\u0259dqiq etm\u0259k h\u0259dddind\u0259n art\u0131q istedad t\u0259l\u0259b edirdi. Lakin t\u0259k istedadla bitmirdi, bundan \u00f6tr\u00fc g\u00fccl\u00fc v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik v\u0259 heyr\u0259tamiz c\u0259sar\u0259t laz\u0131m idi. Bir s\u0131ra t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar ateizm ideologiyas\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri alt\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259k tarixini da\u015fdan-da\u015fa vurur, klassik s\u0259n\u0259tkarlar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n dini motivl\u0259ri tamamil\u0259 \u00e7\u0131xararaq onlar\u0131 materialist adland\u0131r\u0131r, \u0130slam dinin\u0259 \u00fcsyan ed\u0259n \u201cq\u0259hr\u0259manlar\u201d kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verirdil\u0259r. B\u0259zil\u0259ri is\u0259 istedads\u0131zl\u0131qlar\u0131 ucbat\u0131ndan klassikl\u0259rimizin r\u0259mzl\u0259rl\u0259 nax\u0131\u015flanm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rini m\u0259sx\u0259r\u0259y\u0259 qoyaraq \u201cepiqon\u00e7uluq\u201d adland\u0131r\u0131r, h\u0259min \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 sxolostik (\u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f) \u0259d\u0259biyyat libas\u0131 geyindirirdil\u0259r. Lakin az da olsa bir s\u0131ra \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar\u0131m\u0131z m\u00fc\u0259yy\u0259n b\u0259dii piryomlarla, s\u00f6zalt\u0131 m\u0259tnl\u0259rl\u0259 d\u0259 olsa klassik s\u0259n\u0259tkarlar\u0131m\u0131z\u0131n k\u00fclliyyat\u0131n\u0131n m\u0259hz irfani-dini \u0259saslarla meydana g\u0259ldiyini vur\u011fulay\u0131rd\u0131lar.<\/strong><\/span>&nbsp;<\/p>\n<p>Professor Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov da bel\u0259l\u0259rind\u0259n idi. O, \u00f6z t\u0259dqiqatlar\u0131nda he\u00e7 vaxt Az\u0259rbaycan dini-milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259ri unutmur, klassikl\u0259rimizin d\u0259sti-x\u0259ttini v\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131 oldu\u011fu kimi xalqa \u00e7atd\u0131rmaqdan \u00f6tr\u00fc ateizm ideologiyas\u0131n\u0131n apar\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n anlaya bilm\u0259y\u0259c\u0259yi, f\u0259q\u0259t \u0259sil ziyal\u0131lar\u0131n rahat ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259c\u0259yi \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6z \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tirirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov h\u0259l\u0259 Sovetl\u0259r d\u00f6n\u0259mind\u0259 \u00f6z zaman\u0131nda Az\u0259rbaycanda \u201c\u015eairl\u0259r sultan\u0131\u201d kimi tan\u0131nm\u0131\u015f dahi \u015fairimiz Seyid \u018fzim \u015eirvaninin H\u0259cc ziyar\u0259tind\u0259 olaraq \u201cm\u00fcq\u0259dd\u0259s K\u0259b\u0259\u201dni ziyar\u0259t etm\u0259sini q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bundan \u0259lav\u0259 d\u0259 Seyid \u018fzimin ilahyyat elml\u0259rin\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l \u015f\u0259kild\u0259 yiy\u0259l\u0259ndiyini, el\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 \u015eamax\u0131da \u0259sil \u0130slam ehkamlar\u0131na deyil, m\u00fcnafiql\u0259rin uydurdu\u011fu saxta h\u00f6kml\u0259r\u0259 uyan ruhanil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qib olundu\u011funu, b\u00fct\u00fcn bu t\u0259zyiql\u0259r\u0259 baxmayaraq C\u0259lal \u00dcnsizad\u0259nin \u015eamax\u0131da a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 \u201cM\u0259clis\u201d adl\u0131 yeni usullu m\u0259kt\u0259bd\u0259 h\u0259m ilahiyyat, h\u0259m d\u0259 d\u00fcny\u0259vi elml\u0259ri t\u0259dris etdiyini yaz\u0131r.<\/p>\n<p>Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun m\u0259ziyy\u0259tl\u0259ri bununla bitmir, o, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n XIX \u0259srd\u0259ki tarixi sah\u0259sind\u0259 \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f, XIX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 m\u00fcasir t\u0259dris v\u0259 t\u0259hlil proramlar\u0131n\u0131n metodikas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun \u0259d\u0259bi irsini t\u0259hlil ed\u0259rk\u0259n bu irsin h\u0259m \u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi fikir tarixinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan, h\u0259m d\u0259 ger\u00e7\u0259k \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259diqat\u00e7\u0131lara bir \u00f6rn\u0259k, bir qaynaq oldu\u011fu a\u00e7\u0131q-a\u015fkar meydana \u00e7\u0131x\u0131r. \u00c7\u00fcnki h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131na b\u0259x\u015f etdiyi t\u00f6vh\u0259l\u0259r olduqca d\u0259y\u0259rli v\u0259 vacibdir. Xeyrulla m\u00fc\u0259llimin \u0259n g\u00f6z\u0259l f\u0259zil\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 bu idi ki, o, \u00f6z elmini x\u0259rcl\u0259di, x\u0259rcl\u0259dikc\u0259 elmi t\u0259k Az\u0259rbaycan deyil, \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 etdi, lakin bunun m\u00fcqabilind\u0259 n\u0259 bir m\u00fckafat, n\u0259 r\u00fctb\u0259, n\u0259 d\u0259 para g\u00f6zl\u0259m\u0259di. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 \u0259sl elm f\u0259daisi d\u0259 el\u0259 Xeyrulla m\u00fc\u0259llim \u00f6z\u00fc idi.<\/p>\n<p>H\u0259yat h\u0259mi\u015f\u0259ki kimi \u00f6z g\u0259rdi\u015fi il\u0259 gedir. Onu ya\u015fad\u0131qca gah q\u0259mli, gah da \u015firin notlarla k\u00f6kl\u0259nir Allah pay\u0131 olan \u00f6mr\u00fcm\u00fcz\u0259. Uca Allah insan\u0131 x\u0259lq ed\u0259nd\u0259n \u00fcz\u00fc bu yana h\u0259r g\u00fcn milyonlarla insan do\u011fulur, milyonlarla insan da yarand\u0131\u011f\u0131 torpa\u011fa qar\u0131\u015f\u0131r. Xeyrulla m\u00fc\u0259llim d\u0259 bu d\u00fcnyaya ba\u015fqalar\u0131 kimi g\u0259ldi, ancaq ba\u015fqalar\u0131 kimi ya\u015famad\u0131. M\u0259tin \u0259qid\u0259sini erk\u0259n \u0259s\u0259n pay\u0131s k\u00fcl\u0259yi kimi gah sa\u011fa, gah sola \u0259sdirm\u0259di, bir m\u0259qs\u0259dli, bir \u0259qid\u0259li \u00f6m\u00fcr ya\u015fad\u0131. D\u0259rdl\u0259rini, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 a\u011fr\u0131-ac\u0131lar\u0131 ba\u015fqas\u0131na y\u00fck em\u0259di, \u00f6z q\u0259lbin\u0259 \u00e7\u0259kdi, \u00f6z\u00fc ya\u015fad\u0131 h\u0259min a\u011fr\u0131lar\u0131, kims\u0259y\u0259 d\u0259rd verm\u0259di. Onu h\u0259yatda he\u00e7 n\u0259 \u0259y\u0259 bilm\u0259di, \u00e7\u00fcnki \u0259qid\u0259si, y\u00fcks\u0259k savad\u0131, ilahi istedad\u0131 ona mane olanlara bu imkan\u0131 verm\u0259di. D\u0259rin z\u0259ka, iti \u015fuur, y\u00fcks\u0259k t\u0259x\u0259yy\u00fcl, heyr\u0259tamiz ziya, se\u00e7diyi s\u0259n\u0259t\u0259 vur\u011funluq, bir d\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fc \u015fam edib t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin\u0259 verdiyi t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259, atal\u0131q qay\u011f\u0131s\u0131 bu insan\u0131, bu \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, bu alimi ucadan uca etdi, yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z zirv\u0259l\u0259r\u0259 apard\u0131, zirv\u0259l\u0259r\u0259 ucaltd\u0131 onu. T\u0259krar da olsa, onun t\u0259l\u0259b\u0259si, yeti\u015fdirm\u0259si kimi dem\u0259liy\u0259m ki, s\u00f6hb\u0259t \u0259v\u0259zsiz elm xadimi, d\u0259y\u0259rli \u015f\u0259xsiyy\u0259t, tfilologiya elml\u0259ri doktoru, professor Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovdan gedir.<\/p>\n<p>Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov \u0259sl ziyal\u0131, ziyal\u0131l\u0131q simvolu idi. B\u00fct\u00fcn ziyal\u0131 v\u0259 ali insani keyfiyy\u0259tl\u0259ri, d\u0259y\u0259rl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n alimin yuxar\u0131da qeyd edildiyi kimi elmimiz\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi u\u011furlar sonsuz idi. Onun sonsuzlu\u011fa b\u0259nz\u0259r \u00f6mr\u00fc kimi\u2026 ADPU-nun filologiya fak\u00fclt\u0259sind\u0259 oxuyan zaman onun oxudu\u011fu m\u0259ruz\u0259l\u0259rin, anliz etdiyi \u0259s\u0259rl\u0259rin t\u0259siri alt\u0131ndan h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00e7\u0131xmam\u0131\u015fam. El\u0259 hey h\u0259min m\u0259ruz\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n bir g\u0259nc t\u0259l\u0259b\u0259 kimi qulaq asmaq, \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6z\u0259llikl\u0259ri il\u0259 ba\u015fba\u015f qalmaq ist\u0259yir\u0259m. Klassikl\u0259rimizin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259n sad\u0259, \u0259n yadda qalan \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259ruz\u0259 edir, onlar\u0131n d\u0259sti-x\u0259ttini sev\u0259-sev\u0259 n\u0259ql edir, eyni zamanda sev\u0259-sev\u0259 d\u0259 biz\u0259 sevdirirdi. Bilm\u0259diyimiz \u00e7ox sirrl\u0259ri a\u00e7\u0131rd\u0131 Xeyrulla m\u00fc\u0259llim. Ona heyranl\u0131qla qulaq as\u0131r, \u00f6yr\u0259ndikc\u0259 \u00f6yr\u0259nir v\u0259 bu y\u00fcks\u0259k m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik olan pedaqoqu \u00e7ox sevirdik. M\u0259n bir s\u0259n\u0259t kimi \u0259d\u0259biyyat\u0131 se\u00e7mi\u015fdim, lakin \u0259d\u0259biyyat\u0131n z\u0259nginliyini, g\u00f6z\u0259lliyini, m\u0259n\u0259viyyat elmi oldu\u011funu Xeyrulla m\u00fc\u0259llim sevdirdi m\u0259n\u0259, m\u0259nd\u0259 \u0259d\u0259biyyta sonsuz sevgi \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirdi. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 se\u00e7diyim, vur\u011funu oldu\u011fum alimin elmi r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 namiz\u0259dlik dissertasiyam\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etdim. M\u00fcdafi\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l v\u0259 sonra m\u0259ni ilk t\u0259brik ed\u0259n ustad\u0131m Xeyrulla m\u00fc\u0259llim oldu. Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun yetirm\u0259si olma\u011f\u0131n m\u0259suliyy\u0259ti olduqca b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131ram ki, \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131za m\u00fc\u0259llimimin ad\u0131na layiq t\u00f6vh\u0259l\u0259r b\u0259x\u015f edim. Bu yolda az-\u00e7ox n\u0259y\u0259 nail olmu\u015famsa, onu m\u00fc\u0259llimiml\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcr\u0259m.<\/p>\n<p>Xeyrulla m\u00fc\u0259llim \u201cXX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u018fd\u0259biyyat\u0131\u201dndan m\u0259n\u0259 d\u0259rs deyib. M\u00fchazir\u0259l\u0259r oxuyub, seminar apar\u0131b. Natilik m\u0259har\u0259ti, ensiklopedik biliyi, heyr\u0259tamiz d\u0259rrak\u0259si, \u0259d\u0259bi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc il\u0259 bizi heyran qoyub, h\u0259m yuxar\u0131da deyildiyi kimi f\u0259nnini biz\u0259 sevdirib, h\u0259m iyirmi illik d\u00f6vr\u00fcn \u0259dibl\u0259rini, eyni zamanda \u00f6z\u00fcn\u00fc.<\/p>\n<p>Zabit\u0259li v\u0259 z\u0259hmli idi, lakin bu z\u0259hmin i\u00e7ind\u0259 int\u0259has\u0131z bir qay\u011f\u0131ke\u015flik v\u0259 n\u0259vazi\u015f var idi. Deyirl\u0259r, fitri istedada malik insanlar h\u0259mi\u015f\u0259 u\u015faq kimi olur. Kin, hiyl\u0259g\u0259rlik, yalan, k\u0259l\u0259kbazl\u0131q onlardan uzaq olur. Xeyrulla m\u00fc\u0259llim d\u0259 u\u015faq kimi idi, he\u00e7 vaxt yalan dan\u0131\u015fmaz, kin bilm\u0259zdi, bir s\u00f6zl\u0259 oldu\u011fu kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259rdi. Faktoqraf alm\u0131\u015fd\u0131, fakts\u0131z n\u0259 yaz\u0131 yaz\u0131rd\u0131, n\u0259 m\u00fchazir\u0259 oxuyurdu, n\u0259 d\u0259 \u0259d\u0259bi s\u00f6hb\u0259tl\u0259r el\u0259y\u0259rdi.<\/p>\n<p>\u00c7ox t\u0259l\u0259bkar m\u00fc\u0259llim idi. X\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil v\u0259 Sabirl\u0259 ba\u011fl\u0131. Mirz\u0259 C\u0259lilin ki\u00e7ik bir feleytonunu oxumayan, Sabirin satiirik \u015feirini bilm\u0259y\u0259n t\u0259l\u0259b\u0259 ondan he\u00e7 vaxt y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t ala bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p>\u018fyilm\u0259zdi, q\u00fcrurluydu, v\u00fcqarl\u0131yd\u0131, haqq car\u00e7\u0131s\u0131yd\u0131. Ideal hesab etdiyi b\u00f6y\u00fck \u0259d\u0259bi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r vard\u0131; Mirz\u0259 C\u0259lil, \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259, \u0130smay\u0131l b\u0259y Qaspral\u0131, Mirz\u0259 Feyzulla, \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov\u2026Ali m\u0259kt\u0259bi bitirdim. Iki il idi \u015eamax\u0131n\u0131n k\u0259ndind\u0259 m\u00fc\u0259llimdim. K\u0259ndd\u0259n \u015f\u0259h\u0259r\u0259 \u2013 ev\u0259 d\u0259ym\u0259y\u0259 getmi\u015fdim. Dedil\u0259r Xeyrulla m\u00fc\u0259llim s\u0259ni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. \u00dcr\u0259yimd\u0259 fikirl\u0259\u015fdim ki, yax\u015f\u0131 m\u0259nada, bu m\u0259n\u0259 bu q\u0259d\u0259r \u201cz\u00fclm\u201d el\u0259di, oxutdurdu, indi n\u0259 ist\u0259yir g\u00f6r\u0259s\u0259n ? Getdim. R\u0259hm\u0259tlik dedi ki, D\u00f6vl\u0259t imtahan\u0131nda diplom i\u015fin d\u0259, cavab\u0131n da xo\u015fuma g\u0259ldi. S\u0259n\u0259dl\u0259rini ver aspiranturaya. Dedim :- Ba\u015f \u00fcst\u0259. Q\u0259bul oldum, elmi r\u0259hb\u0259rim d\u0259 qeyd etdiyim kimi professor Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov oldu. \u00c7ox i\u015fl\u0259tdi m\u0259ni. On bir ay s\u0259ras\u0259r Axundov kitabxanas\u0131nda gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz \u0259ski \u0259lifbal\u0131 m\u0259tbuat\u0131 ara\u015fd\u0131rd\u0131m, materiallar toplad\u0131m. Indiki Sankt-Peterburqda elmi ezamiyy\u0259td\u0259 oldum. H\u0259r h\u0259ft\u0259 ya institutda, ya evind\u0259ki kabinetind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fck. Elmi s\u00f6hb\u0259tl\u0259r edir, m\u0259n\u0259 \u0259d\u0259biyyatlar verir, yaz\u0131lar\u0131m\u0131 q\u0131rm\u0131z\u0131 q\u0259l\u0259ml\u0259 \u201cal-qana\u201d boyay\u0131rd\u0131. \u018fvv\u0259ll\u0259r inciyirdim, sonralar ona \u015f\u00fckranlar edirdim. Aspiranturan\u0131n son d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 art\u0131q yaz\u0131lar\u0131ma \u0259l g\u0259zdirmirdi, sevinirdim ki, n\u00f6qsanlar\u0131m yoxdur. Bel\u0259c\u0259, ustad\u0131m m\u0259ni yeti\u015fdirdi. Q\u0259l\u0259mimi elmi s\u0259pgid\u0259 formala\u015fd\u0131rd\u0131. Allah \u015fahiddir ki, h\u0259r s\u0259h\u0259r valideynl\u0259rim \u00fc\u00e7\u00fcn salavat \u00e7evir\u0259nd\u0259, fatih\u0259 ver\u0259nd\u0259 ustad\u0131m da onlarla bir s\u0131radad\u0131r. Biz h\u0259m d\u0259 ya\u015f f\u0259rqin\u0259 baxmayaraq, tez-tez \u00e7ayxanaya gedir, evl\u0259rind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr, do\u011fmala\u015f\u0131rd\u0131q bu t\u0259m\u0259nnas\u0131z, bu t\u0259miz insanla. R\u0259hm\u0259tlik anam getmi\u015fdi onlara t\u0259dqiqat\u0131mla, s\u0259viyy\u0259ml\u0259 ustad\u0131mdan soraq als\u0131n. T\u0259rifl\u0259mi\u015fdi m\u0259ni v\u0259 \u0259lini masan\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259ki Qurani-K\u0259rim\u0259 bas\u0131b demi\u015fdi ki, V\u00fcqar\u0131 Tofiqd\u0259n ay\u0131rm\u0131ram. Kitablar\u0131n\u0131 da m\u0259n\u0259 ba\u011f\u0131\u015flayanda yaz\u0131rd\u0131: \u201ct\u0259l\u0259b\u0259m, dostum V\u00fcqara\u201d\u2026 \u0130ndi o kitablar\u0131 \u0259ziz xatir\u0259 , t\u0259b\u0259rrik kimi saxlay\u0131ram \u015f\u0259xsi kitabxanamda. Doktorluq m\u00fcdafi\u0259md\u0259 d\u0259 \u0259lav\u0259 r\u0259yd\u0259 i\u015ftirak el\u0259di, m\u00fcsb\u0259t r\u0259y verdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 monoqrafiyam\u0131n rus variant\u0131n\u0131 oxumu\u015fdu. T\u0259hlill\u0259rini d\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 bildiyi rus dilind\u0259 edirdi. M\u00fcdafi\u0259md\u0259 d\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f el\u0259di, yen\u0259 m\u00fczakir\u0259d\u0259ki irad\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259di. M\u0259n is\u0259 bildirdim ki, raz\u0131la\u015fmasam da ustad\u0131m oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 q\u0259bul edir\u0259m. Zal alq\u0131\u015flad\u0131. \u00c7ox q\u0259fil oldu \u00f6l\u00fcm\u00fc. D\u0259fnind\u0259n q\u0131rx\u0131nacan \u00e7ox a\u011flad\u0131m, ustad\u0131m\u0131 itirmi\u015fdim. Indi d\u0259 televiziyada ver\u0259nd\u0259 g\u00f6z\u00fcm\u00fcn ya\u015f\u0131 dayanm\u0131r. \u00dcr\u0259yi d\u00f6zm\u0259di, o\u011ful itkisi, onun anas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc, haqs\u0131zl\u0131qlar\u2026 \u00d6mr\u00fc boyu ona olan q\u0259fil, haqs\u0131z h\u00fccumlar. Z\u0259ngin, ensiklopedik biliyi ba\u015f\u0131na b\u0259la idi. Da\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc savads\u0131zlar\u0131n ba\u015f\u0131na, dili d\u0259 dayanm\u0131rd\u0131 m\u0259nd\u0259n be\u015fbet\u0259r. Evd\u0259 m\u0259n\u0259 deyirdil\u0259r ustad\u0131na ox\u015fa-y\u0131rsan, dilin dayanm\u0131r. He\u00e7 vaxt haqq\u0131 nahaqqa d\u0259yi\u015fmirdi. Bacara bilmirdil\u0259r onunla h\u0259\u015f\u0259ratlar, yerlip\u0259r\u0259st \u015f\u0259r\u0259fsizl\u0259r. O bir qolu il\u0259 onlar\u0131n qaba\u011f\u0131nda Koro\u011fluydu, R\u00fcst\u0259m- Zal idi r\u0259hm\u0259tlik. Co\u015fsa, n\u0259r\u0259 \u00e7\u0259kirdi, ham\u0131 si\u00e7an de\u015fiyi axtar\u0131rd\u0131\u2026 Sa\u011folsun, dostum Elman Quliyev. Elmanla biz uzun ill\u0259rdir dostuq, qarda\u015f\u0131q. G\u00f6z\u0259l alim, g\u00f6z\u0259l d\u0259 insand\u0131r. \u018fn sevdiyim, qarda\u015f bildiyim bir ziyal\u0131, alim, \u00fcr\u0259yimin bir par\u00e7as\u0131 sand\u0131\u011f\u0131m arkada\u015f\u0131md\u0131 Elman. Elman Xeyrulla m\u00fc\u0259llimin xatir\u0259sini \u0259ziz tutur. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra \u201cXIX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d monoqrafiyas\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr\u0259 haz\u0131rlatd\u0131r\u0131b \u00e7ap el\u0259tdirdi. Pedaqoji Universitetind\u0259 kitab\u0131n t\u0259dqimat\u0131n\u0131, onun xatir\u0259 gec\u0259sini ke\u00e7irtdi. G\u00f6z\u00fc ya\u015fl\u0131 dan\u0131\u015fd\u0131m k\u00fcrs\u00fcd\u0259, \u00f6z\u00fcm d\u0259 a\u011flad\u0131m. O g\u00fcn Elman bir \u015fad x\u0259b\u0259r d\u0259 dedi m\u0259n\u0259. Daha do\u011frusu iki \u015fad x\u0259b\u0259r. Elman\u0131n uzun ill\u0259r z\u0259hm\u0259tind\u0259n sonra Lerikin icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun ad\u0131na Lerikd\u0259 m\u0259rk\u0259zi k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259n birinin verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 s\u0259r\u0259ncam imzalay\u0131b, bir d\u0259 may ay\u0131nda m\u0259rhumun 75 illiyini qeyd ed\u0259c\u0259kl\u0259r Ata Yurdunda. M\u0259ni d\u0259 d\u0259v\u0259t el\u0259di. \u00c7ox sevindim h\u0259r iki x\u0259b\u0259r\u0259. Professor Teymur \u018fhm\u0259dova, \u201cKredo\u201d-nun redaktoru \u018flirza X\u0259l\u0259fliy\u0259 m\u0259lumat verdim, dig\u0259r q\u0259zetl\u0259r\u0259 d\u0259 informasiya g\u00f6nd\u0259rib bu \u015fad x\u0259b\u0259ri elmi-\u0259d\u0259bi ictimaiyy\u0259tl\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcm. Ruhu \u015fad olsun\u2026 Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov h\u0259m d\u0259 g\u00f6z\u0259l bir t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 kimi elmimiz\u0259 daxil olmu\u015fdu. Onun \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dd\u0259n \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u0259 q\u0259d\u0259r\u201d adl\u0131 kiktab\u0131n\u0131 oxuyanda g\u00f6r\u00fcrs\u0259n ki, alim XIX \u0259srin sonu XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 maarif\u00e7i realist \u0259d\u0259bi h\u0259r\u0259kat\u0131 nec\u0259 g\u00f6z\u0259l t\u0259dqiq edib. El\u0259c\u0259 d\u0259 \u201cS.M.Q\u0259nizad\u0259nin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131 da\u2026 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir m\u0259rh\u0259l\u0259sinin \u2013XIX \u0259srin sonu XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 (1880-1905) maarif\u00e7i realist \u0259d\u0259bi h\u0259r\u0259kat\u0131n t\u0259dqiqin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f monoqrafiyada diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n c\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259n biri alimin \u015fablon\u00e7uluqdan uzaq, \u0259n\u0259n\u0259d\u0259n f\u0259rqli olaraq m\u00f6vzuya, t\u0259hlil\u0259 m\u00fcst\u0259qil, orijinal yana\u015fma meyar\u0131d\u0131rsa, dig\u0259r faktlar\u0131n v\u0259 m\u00fcdd\u0259alar\u0131n g\u00fccl\u00fc \u00fcmumil\u0259\u015fdirilm\u0259sidir. Milli maarif\u00e7ilik v\u0259 onun b\u0259dii \u0259d\u0259biyyata t\u0259siri, maarif\u00e7i realizmin spesifikas\u0131, Axundovdan sonra Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259li\u015f yolu v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumat ver\u0259n professor Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc, el-mi t\u0259sdiqini isbat ed\u0259n elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r, \u00f6z\u00fcn\u00fcn orijinall\u0131\u011f\u0131, elmi tutumu, m\u00fcasir metodoloji s\u0259viyy\u0259si il\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edir. \u018fs\u0259r be\u015f hiss\u0259d\u0259n:m\u00fcq\u0259ddim\u0259d\u0259n, 3 f\u0259sild\u0259n v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. M\u00fcq\u0259ddim\u0259d\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 problemin, t\u0259dqiq obyektinin \u2013 iyirmi be\u015f illik d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259nin \u0259lvan boyalarla geni\u015f m\u0259nz\u0259r\u0259sini verir. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 XIX \u0259srin 80-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qeyri-m\u00fcnasib \u015f\u0259raitin yaranmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini 70-ci ill\u0259rd\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin ba\u011flanmas\u0131, Axundovun v\u0259fat\u0131, Z\u0259rdabinin Bak\u0131dan uzaqla\u015fmas\u0131, Seyid \u018fzimin \u201csiyasi etibars\u0131zl\u0131q\u201dda t\u0259qsirl\u0259ndirilib m\u00fc\u0259llimlikd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, dig\u0259r \u0259d\u0259bi simalar\u0131n obyektiv v\u0259 subyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n k\u0259narda qalmas\u0131nda g\u00f6rm\u0259kl\u0259 d\u00fczg\u00fcn q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lir. Alim \u201cZiya\u201d (1879) q\u0259zetinin s\u00f6zd\u0259 bir, \u0259m\u0259ld\u0259 ba\u015fqa h\u0259r\u0259k\u0259tini, \u00dcnsizad\u0259nin redaktorluq \u201cf\u0259aliyy\u0259ti\u201dnin t\u0259svirini verir. \u201cZiya\u201dn\u0131n z\u0259r\u0259rli \u00fcns\u00fcrl\u0259r, panislamist ideyalar t\u0259bli\u011f etm\u0259sini, m\u0259d\u0259niyy\u0259timizin inki\u015faf\u0131 yolunda he\u00e7 bir faydal\u0131 i\u015f g\u00f6rm\u0259diyini, realist \u0259d\u0259biyyat\u0131n t\u0259r\u0259qqisin\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurdu\u011funu x\u00fcsusi qeyd edir. (Onu da qeyd ed\u0259k ki, \u201cpanislamist\u201d \u0259slind\u0259 \u0130slam dininin cahan\u015f\u00fcmal bir din, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin inki\u015faf, proqram\u0131 olmas\u0131n\u0131n tamamil\u0259 \u0259leyhun\u0259 olan tamamil\u0259 uydurulmu\u015f bir c\u0259f\u0259ngiyyatd\u0131r). Kitabda Az\u0259rbaycan maarif\u00e7iliyinin k\u00f6kl\u0259ri ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r, yaranmas\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda tutarl\u0131 s\u00fcbutlara fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259nilir. X.M\u0259mm\u0259dov Sovet d\u00f6vr\u00fc Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda maarif\u00e7i realizm haqq\u0131nda s\u00f6z demi\u015f aliml\u0259rl\u0259 yeri g\u0259l\u0259nd\u0259 m\u00fcbahis\u0259y\u0259 girir v\u0259 maarif\u00e7iliyin XIX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u0259fkur\u0259 istiqam\u0259ti oldu\u011funu qeyd etm\u0259kl\u0259 Az\u0259rbaycan maarif\u00e7iliyini \u00fc\u00e7 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcr. Birincisi, XIX \u0259srin 50-70-ci ill\u0259ri, ikincisi,XIX \u0259srin sonu, y\u0259ni 80-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n ba\u015flay\u0131b, 1905-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 birinci rus inqilab\u0131ndan Oktyabr \u00e7evrili\u015fin\u0259 q\u0259d\u0259rki d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 edir. Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov\u2026 \u0130ll\u0259r \u00f6t\u0259c\u0259k, n\u0259sill\u0259r bir-birini \u0259v\u0259z ed\u0259c\u0259k,ancaq bu ad he\u00e7 zaman hafiz\u0259l\u0259rd\u0259n silinm\u0259y\u0259c\u0259k. \u00c7\u00fcnki elmimiz\u0259 \u0259b\u0259di yaz\u0131lan Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov ad\u0131 \u0259b\u0259di v\u0259 sonsuzdur. \u018fb\u0259dilikd\u0259n mayas\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb sonsuz s\u0259malara do\u011fru \u00fcz tutan bel\u0259 bir alimin \u015f\u0259r\u0259fli \u00f6m\u00fcr yolu, \u0259s\u0259rl\u0259ri h\u0259l\u0259 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 n\u0259sli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259c\u0259k v\u0259 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 n\u0259sil bundan b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259c\u0259kdir. Sonra da d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259c\u0259kdir;- bax budur alim \u00f6mr\u00fc, budur ziyal\u0131 \u00f6mr\u00fc, budur \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u00f6mr\u00fc, bir d\u0259 budur m\u0259n\u0259vi atal\u0131q qay\u011f\u0131s\u0131 zirv\u0259si, Xeyrulla M\u0259mm\u0259dov z\u0259kas\u0131, ziyas\u0131, d\u00fchas\u0131. Bu il Xeyrulla M\u0259mm\u0259dovun 90 ya\u015f\u0131 tamam olur. Ustad\u0131ma Uca Allahdan r\u0259hm\u0259t v\u0259 behi\u015ft dil\u0259yir\u0259m! Allah ustad\u0131ma q\u0259ni-q\u0259ni r\u0259hm\u0259t el\u0259sin! Amin! Amin ya R\u0259bb\u0259l al\u0259min!<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" title=\"Professor XEYRULLA M\u018fMM\u018fDOV - 90\" src=\"https:\/\/elm.info.az\/uploads\/posts\/2025-08\/1754076817_vuqar-ehmed-022.jpg\" alt=\"Professor XEYRULLA M\u018fMM\u018fDOV - 90\" \/><\/p>\n<div class=\"articletext\"><span style=\"color: #3366ff;\"><b>V\u00fcqar \u018fHM\u018fD,<br \/>\n<em>AMEA Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na<\/em><br \/>\n<i>\u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri,<br \/>\nfilologiya elml\u0259ri doktoru, professor.<\/i><\/b><\/span><\/div>\n<div><\/div>\n<div class=\"articletext\">\n<p><span style=\"color: #3366ff;\"><strong>ZiM.Az<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div class=\"quote\">Mu\u0259llif huquqlar\u0131 qorunur.<\/div>\n<div class=\"quote\">M\u0259lumatdan istifad\u0259 etdikd\u0259 istinad mutl\u0259qdir.<\/div>\n<div><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>MAAR\u0130F V\u018f ELM F\u018fDA\u0130S\u0130 Sovetl\u0259r d\u00f6n\u0259mind\u0259 \u0259d\u0259biyyat tarixini oldu\u011fu kimi t\u0259dqiq etm\u0259k h\u0259dddind\u0259n art\u0131q istedad&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2682,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2681","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ziya-info-az"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2681","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2681"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2681\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2686,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2681\/revisions\/2686"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2682"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2681"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2681"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zirve.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2681"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}